Του Ματθαίου Χ. Ανδρεάδη
Του ανήσυχου φίλου μαέστρου Αλέξανδρου,που ως οι Ελληνο-Σύροι μάστορες της Παλμύρας,έφτιαχναν μωσαϊκά γεωμετρικά σχήματα και καλλιτεχνικούς τά- πητες,πασχίζει και αυτός,με τις ψηφίδες του,στο σύγχρονο μουσικο-πολιτι στικό μωσαϊκό του τόπου των Μουσιαρίων (οπαδών των Μουσών).***
Ενας απ΄τους πιο σημαντικούς μαέστρους της εποχής μας, ο Κούρτ Μαζούρ,διευθυντής της συμφωνικής ορχήστρας της Γαλλίας,δεν ειναι ασφαλώς ο μόνος,που μιλάει,σέ συνέντευξη, που έδωσε στην Αθήνα την 23Σεπτεμβρίου,οτι με τη Μουσική μπορείς ν'αναζητήσεις το βαθύτερο νόημα της ζωής.Ουτε και απ'τους λιγώτερο αρμόδιους οι οποιοι,υποστηρίζουν,οτι πέραν απ'την ψυχαγωγία,που παρέχουν, τα σύγχρονα ακούσματα, οπως λόγου χάρη,τα αμερικανικά ή άλλα hits,υπάρχει ανάγκη να γίνει στόχος των μουσικών και του κοινού,η επίμονη σπουδή της σοβαρής-κλασικής μουσικής,ιδιαίτερα απ'τους νέους,αφού στη μουσική αυτή,οπως λέει,υπάρχει η ομορφιά της ζωής,στην οποια και πρέπει να είμαστε ευασθητοποιημένοι.Ο Κούρτ Μαζούρ,ομως ειναι απ΄τους λίγους εκείνους,οι οποιοι ζητούν,η ομορφιά,και η ποίηση ζωής,που βρίσκεται στη μουσική παιδεία, ν'ακούγεται στα αρχαία ελληνικά αμφιθέατρα,σ'αυτούς τους χώρους, οπως πρόσθεσε,οι οποιοι βρίσκονται σε απόλυτη αρμονία με τη φύση,και έχουν πολύ καλή ακουστική,ακόμη κι'άν παρεμβάλλονται κάποιοι ήχοι.Εκει,μέσα σε αυθεντικούς ήχους,τόνισε,θα μπορούσαν να εκτελεσθούν σπουδαία μουσικά έργα.
Η κατάληξη αυτή του μεγάλου μαέστρου δίνει την ευκαιρία για μια αναφορά στη μουσικότητα των αρχαίων θεατρικών χώρων (και της Koρινθίας, ασφαλώς,οι οποιοι κείνται στις περιοχές της Αρχαίας Κορίνθου,της αρχαίας Σικυωνίας-Βασιλικό,στη Νεμέα, στην ΄Ισθμία και αλλού.Την πλήρη λειτουργικότητα βέβαια,των χώρων αυτων,οι σύγχρονοι,έχουν αντικαταστήσει με κλειστές αίθουσες-δυσεύρετες στην Κόρινθο-απο πολύ καιρό πρίν,τώρα δε τελευταία,με πρόχειρες υπαίθριες κατασκευές,για συρροή των νεοελλήνων προς διασκέδαση, παντού και στην περιοχή μας).
Δεν ειναι,λοιπόν,ευρύτερα γνωστό,πώς τ'αρχαία θέατρα, κατασκευάζονταν ακριβώς για τη μουσικότητά τους.Και οτι πετύχαιναν τη μουσικότητα αυτή,τοποθετώντας,με μαθηματικές αναλογίες,και με το στόμιο πρός τη σκηνή,χάλκινα δοχεία, διαφορετικού μεγέθους,που ανέβαιναν από τη βάση του θεάτρου πρός τα θεωρεία και καθ’όλο το μήκος των κερκίδων.
Οτι,συγκεκριμένα,στά δύο άκρα,στη σκηνή και στη βάση, τοποθετούσαν δυο δοχεία,που έδιναν τον τόνο της τελευταίας, οξύτερης,χορδής της λύρας,(νήτης ύπερβολαίων),έπειτα της παραμέσης (νήτης διεζευγμένων) της μέσης (νήτης συνημμένων) και υπάτης,ενω στη μέση της δυσδιαπασών ένα δοχείο πού ανέκρουε τον τόνο της υπάτης υπάτων.
Σύμφωνα μ'αυτούς τους υπολογισμούς ή φωνή,ανερχόμενη απ' τη σκηνή σαν από κέντρο,αφού έκρουε τα κουφώματα των διαφόρων δοχείων, δημιουργούσε μια εξαιρετική καθαρότητα τόνου,και δια της συμφωνίας μια ένηχη αρμονία.Μ'αυτό τον τρόπο το θέατρο γινόταν ένα τεράστιο μουσικό όργανο,ένας μουσικός κοχλίας,πού ένηχούσε έναρμόνιους φθόγγους στις κερκίδες του,οι οποιες και ανέκρουαν καλλίφθογγους τόνους.Το θέατρο, ως ένηχο όργανο,τεμνόταν κάθετα από τη βάση του στη σκηνή, με καλλίφθογγες κερκίδες,τις κερκίδες αοιδούς του Αριστοφάνη.
Στο πέμπτο και στο όγδοο κεφάλαιο του βιβλίου του Βιτρούβιου De Architectura,υπάρχουν κείμενα του μαθητού του Αριστοτέλη Αριστόξενου,ο οποιος πραγματεύεται τα περί μουσικής και ακουστι κής σε σχέση με τους τόπους όπου κτίζονταν τα θέατρα.Και ιδανικός τόπος ηταν εκείνος όπου ή φωνή πέφτει με φυσικό τρόπο και φθάνει στο αυτί χωρίς τη μεσολάβηση ξένων ήχων.Και στον συν ηχούντα αυτόν τόπο η φωνή ανέρχεται ενισχυμένη απ' το έδαφος με πληρότητα τέλειου ήχου και φθάνει στο αυτί με καθαρούς, εύγλωττους φθόγγους.Με αυτούς τους θεατρομουσικούς όρους μίλησαν ως γνωστόν,και οί Πατέρες της Ορθοδοξίας για να μας διδάξουν την ένήχηση του λόγου μέσα μας.Αλλά γι΄αυτά άλλη φορά.
Δημοσιεύθηκε στο φ.22/3.10.2003 του "ΠΟΛΙΤΗ"
***
Ο "Ξεπεσμένος δερβίσης" και η μουσική "κάθαρση"
Του Ματθαίου Χ.΄Ανδρεάδη
Ό Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης,ο "άγιος των γραμμάτων" μας,όπως έχει αποκληθεί,το αγλάϊσμα της σύγχρονης λόγιας Ορθοδοξίας,σ' ενα διήγημά του,δημοσιευμένο στην εφημερίδα " Ακρόπολη" του Βλάσση Γαβριηλίδη το 1896,με τίτλο "Ο Ξεπεσμένος δερβίσης", αφηγείται:
Είναι νύχτα προχωρημένη.Στη γειτονιά του Θησείου περιπλανιέται ανέστιος ένας ξεπεσμένος Δερβίσης.Διωγμένος από το καφε νείο,αναζητεί κάποια θαλπωρή στο βάθος της φρεσκοσκαμμέ νης σήραγγας του τραίνου.
(...)Παρήλθεν ώρα.Ό κλήτωρ,όστις έπεριπάτει έκεί τριγύρω, έσκέπτετο τί να είχε γίνει ο Δερβίσης,τον οποίον ειχεν ιδεί να καταβαίνη εις την σήραγγα.Πού να είναι;Εις την έρώτησιν αυτήν,την άφωνον απήντησε φωνή,ήχος,μέ¬λος γλυκύ.Ό ξένος μουσουλμάνος είχε παγώσει εκεί όπου έκάθητο κ'ενύσταζε.Δια να ζεσταθή,έβγαλε το νάϊ του καί ήρχισε να παίζη τον τυχόντα ήχον,όστις του ήλθε κατ'έπιφοράν εις την μνήμην.Νάϊ,νάϊ,γλυκύ.Νάζι-κατά εν ζήτα έλαττούται.Αύρα,ουρανός,άσμα γλυκερόν,μελιχρόν, αβρόν,μεθυστικόν.Νάϊ,νάϊ.Κατά δύο κοκκίδας,διαφέρει δια να είναι το Ναί,όπου είπεν ο Χριστός.Το Ναί το ήμερον,το ταπεινόν,το πράον,το Ναί το φιλάνθρωπον.
Κρατώντας τις μετοχές απ΄το ρήμα,για να δείξει μόνο την κίνηση,συνεχίζει ο Παπαδιαμάντης:
Κάτω εις το βάθος,εις τον λάκκον,εις το βάραθρον,ως κελάρυσμα ρύακος εις το ρεύμα,φωνή εκ βαθέων άναβαίνουσα,ως μύρον,ως άχνη,ως ατμός,θρήνος, πάθος, μελωδία,ανερχομένη επί πτίλων αύρας νυκτερινής, αίρομένη, μετάρσιος, πραεΐα,μειλιχία,άδολος,ψίθυρος,λιγεΐα,άναρριχωμένη εις τάς ριπάς, χορδίζουσα τους αέρας, χαιρετίζουσα το αχανές,ίκετεύουσα το άπειρον, παιδική, άκακος, έλισσομένη, φωνή παρθένου μοιρολογούσης, μινύρισμα πτηνού χειμαζομένου, λαχταρούντος την έπάνοδον του έαρος.Τα βαρέα τείχη καί οί ογκώδεις κίονες του Θησείου,η στέγη η μεγαλοβριθής,δεν έξεπλάγησαν προς την φωνήν,προς το μέλος έκείνο.Την ένθυμούντο,την άνεγνώριζον.Καί άλλοτε την ειχον ακούσει.Καί εις τους αιώνας της δουλείας καί εις τους χρόνους της ακμής.Ή μουσική εκείνη δεν ήτο τόσον βάρβαρος, όσον υποτίθεται οτι είναι τα ασιατικά φύλα.Είχε στενήν συγγένειαν με τάς αρχαίας αρμονίας,τάς φρυγιστί καί λυδιστί.
Ωστόσο, ο Εύνομος ο εμός,άδει ού Φρύγιον, ή Λύδιον, ή Δώριον, αλλά της Καινής αρμονίας τον αΐδιον νόμον(...)το γλυκύ και αληθινόν φάρμακον πειθούς εγκέκραται τω άσματι, κατά τον Προτρεπτικόν πρός΄Ελληνας,του Κλήμεντος του Αλεξανδρέα.
Γράφει ο επιμελητής των απάντων του Παπαδιαμάντη:
΄Ας μην παραλείψει το προσωπικό κάποιου νησιωτικού νοσοκομείου μας να περιλάβει στίς αναγνώσεις του τις ιαματικές παραγράφους του "Ξεπεσμένου δερβίση".
***
Και οχι μόνο η ανάγνωση αλλά και η ακρόαση της μουσικής που,οπως εχει επισημανθεί,απο πολύ παλαιά,"γιατροπορεύει ή "καθαρίζει" και τους φοβητι κούς,και τους ελεήμονες και όλους τους ανθρώπους.
Στα Πολιτικά και στην Ποιητική του Αριστοτέλη,ο δι΄αμαρτίαν τινά τραγικώς πάσχων,οιον Οιδίπους,Ορέστης κλ.π.,προκαλεί,δι΄ελέου και φόβου κάθαρση,ως ψυχικο-καθαρτικό φάρμακο,ιδιαίτερα η μουσική,διότι το σώμα δια της ιατρικής ενώ η ψυχή δια της μουσικής,καθαίρονται.(Εδώ η μουσική στην υπηρεσία της παιδείας-κάθαρση-οχι στην παιδεία-μάθηση).
Και οι ιερές μελωδίες, που ξεσηκώνουν την ψυχή απ'την ταραχή της ή τη συγκίνηση, σε μυστικό ή θρησκευτικό κόρδακα, για να καταλαγιάζουν, σαν να έκαναν θεραπεία, κατά τους Νόμους του Πλάτωνα. Και οι ψαλμωδίες της χριστιανικής πανηγύρεως, όπου ο άρχων πρωτοψάλτης, είναι ο προεξάρχων του αρχαίου χορού.
Ο Πέτρος ο Πελοποννήσιος λένε πως είναι υπεύθυνος του εκτουρκισμού της εκκλησιαστικής μουσικής.΄Εχει τονισθεί σχετικά: Στην κηδεία του τον συνό δευσαν και οι Δερβίσηδες, αφήνοντας το νάϊ στην αγκαλιά του νεκρού, ως έν δειξη τιμής και ευγνωμοσύνης.
Ολ'αυτά, τα, πρός μελέτην βέβαια, μουσικώς συναφή, δεν είναι, άραγε, σήμερα μάλιστα, άκρως ενδιαφέροντα;
Δημοσιεύθηκε την 10η Οκτωβρίου 2003
***
Την 27.1.2004 δημοσιεύθηκε το ακόλουθο κείμενο:
"Η ορατή και ακουστή μουσική"
Του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου
«Ηχογραφημένες σελίδες της Νεοελληνικής Γραμματείας,
Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη, Ο Ερωτας στα χιόνια- Ο ξεπεσμένος Δερβίσης». Διαβάζουν οι ηθοποιοί Ζαχαρίας Καρούνης και Νάπη Μπουζούρη, Μουσική Γιώργος Ε. Παπαδόκης, Εκδόσεις audiobooks
Αθήνα 2003, σελ 47 (με cd).
Τις προάλλες, λίγο μετά το Δωδεκάμετρο, τηλεφώνησε ένας φίλoς από μακριά και μου είπε να ανοίξω το ραδιόφωνο στο Τρίτο Πρόγραμμα, όπου η Σαπφώ Νοταρά διάβαζε Παπαδιαμάντη. Πρόλαβα το τρίτο διήγημα,το «Φώτα Ολόφωτα». Το άκουγα όρθιος, συνεχώς δακρυόεν γελών. Θυμήθηκα ότι το διάβασα κι΄ εγώ πρόπερσι σε μια γυμνασιακή τάξη κοντινής κωμόπολης και συλλογίστηκα πόσο καλύτερα θα ήταν, αν τα παιδιά είχαν ακούσει τη Σαπφώ Νοταρά. Ακόμη και κάνα δυο που έβλεπα ότι ανησυχούσαν στα θρανία τους, θα είχαν κατά σειρηνευθεί.
...έπεσε χιών
Στο τέλος της ραδιοφωνικής εκπομπής πληροφορήθηκα ότι πριν από τα «Φώτα Ολόφωτα» είχαν διαβαστεί «Ο έρωτας στα χιόνια» και «Το μυρολόγι της φώκιας». Αναπόφευκτα ο νους μου πήγε στο τέλος των «Αντιστίξεων» του Γιάννη Ευσταθιάδη στην «Καθημερινή» της πρώτης Κυριακής του νέου έτους (4/1/2004). Ο τίτλος ήταν «Des pas sur la neige» και οι δύο τελευταίες παράγραφοι έλεγαν:
«'Ομως-τι ειρωνεία!-η μεγαλύτερη μουσική των ημερών δεν ακούγεται, αλλά σαν λευκή μεταφορά διαβάζεται με τις λέξεις του Παπαδιαμάντη, στην καταπληκτική παράγραφο από τον "΄Ερωτα στα χιόνια":'Επάνω είς την χιόνα έπεσε χιών.Και η χιών έγινε σινδών, σάβανον. Και ο μπαρμπα-Γιαννιός άσπρισεν όλος κι'εκοιμήθη υπό την χιόνα, δια να μη παρασταθή,γυμνός και τετραχηλισμένος, αυτός και η ζωή του και αι πράξεις του, ενώπιον του Κριτού, του Παλαιού Ημερών,του Τρισάγιου"».
Φωνή εκ βαθέων
Τέτοια μουσική στα χιόνια και πώς γίνεται να πάψουμε να την ακούμε;Δεν γίνεται. Θα την ενωτιζόμαστε και στις καταφορές του χιονιού και στις εύδιες μέρες. Οπως δα και την εφάμιλλή της από τον «ξεπεσμένο Δερβίση»:
Κάτω εις το βάθος, εις τον λάκκον, εις το βάραθρον,ως κελάρυσμα ρύακος εις το ρεύμα,φωνή εκ βαθέων αναβαίνουσα,ως μύρον,ως άχνη,ως ατμός,θρήνος, πάθος,μελωδία,ανερχομένη επί πτίλων αύρας νυκτερινής, αιρομένη μετάρσιος,πραεία,μειλιχία,άδολος,ψίθυρος, λιγεία, αναρριχωμένη εις τας ριπάς,χορδίζουσα τους αέρας, χαιρετίζουσα το αχανές,ικετεύουσα το άπειρον,παιδική,άκακος, ελισσομένη,φωνή παρθένου μοιρολογούσης, μινύρισμα πτηνού χειμαζομένου,λαχταρούντος την επάνοδον του έαρος».
Δύσκολες λέξεις
Τι να αρθρώσει ύστερα από αυτά ο συντάκτης αυτού του σημειώματος; Δεν του μένει παρά με στεγνή γλώσσα να πει ότι ο δίσκος και το νοστιμότατο βιβλίο των εκδόσεων Αudio-books, με ωραία τυπωμένο το κείμενο των δύο διηγημάτων-οι δύσκολες λέξεις και φράσεις ερμηνεύονται, φιλόκαλλα τυπωμένες κι΄ αυτές, «εν τη ώα»-κοσμημένο με φωτογραφίες του Παπαδιαμάντη, της Σκιάθου και της Αθήνας.(«Ο ξεπεσμένος Δερβίσης» ανήκει στα «αθηναϊκά» του Παπαδιαμάντη),μας δίνουν τη δυνατότητα, στις καλές ή στις δύσκολες ώρες, να παρηγοριόμαστε με την ορατή και ακουστή μουσική του «Ερωτα στα χιόνια» και του «Ξεπεσμένου Δερβίση».
« Καθημερινή» 27.1.2004
***
Ο μυσταγωγός στην Τέχνη
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Ο Νικ.Ζαγούρας αναπτύσσει εξαιρετικά τις σκέψεις του κατά την αναζήτηση της μετρικής ρυθμικής στις μουσικές μας παραδόσεις (απ΄τά αρχαιότατα χρόνια ως σήμερα).Και ταιριάζει στην περίπτωσή του,όπως και σ΄άλλους βέβαια,ο χαρακτηρισμός του Χαϊντεγκεριανού,αφου ανάγεται,στις έρευνές του,μέχρι τις πηγές για ν’ανακαλύψει την α-λήθεια στον τομέα,που τον απασχολεί, στην Τέχνη,ουσιαστικά.Και με την Τέχνη,στην πιο υψηλή της μορφή μάλιστα,ασχολείται ο Χάϊντεγκερ.
Τα κείμενα και οι ομιλίες του Ν.Ζαγούρα,μου δίνουν την ευκαιρία να
επεκτείνω τις σκέψεις μου,σχετικά.
Όπως έχει εύστοχα γραφτεί,«σκοπός της Τέχνης είναι να καταστήσει την
πρωταρχική αλήθεια αντιληπτή,να κάνει το ανεπαίσθητο ευκρινές,να
αρθρώσει τον πρωτογενή λόγο,αλλοιώς δεν είναι Τέχνη».Ο Πλάτων,ως μια
απ΄τις πρώτες πηγές,βοηθάει στην αναζήτηση της α-λήθειας στην Τέχνη.
Οι Μούσες,λέει,μας δίνονται «να τις χειριζόμαστε με τη νόησή μας («μετά
νού»),όχι ως πηγή άλογης ηδονής («εφ’ηδονήν άλογον»).Η άλογη ηδονή
αναφέρεται στην τέρψη των αισθήσεων,ενω «η τέχνη της κατανοήσεως,που
ούτε αναιρεί ούτε απαγορεύει την τέρψη των αισθήσεων,εχει πολύ
μεγαλύτερο εύρος».
Οι Μούσες,λέει,είναι σύμμαχες στο έργο αποκαταστάσεως της αρμονίας,οταν
η ψυχή περιέρχεται σε αταξία και χρειάζεται να επανέλθει σε τάξη και
συμφωνία με τον εαυτό της.
Για παράδειγμα,με τη μουσική απ’τη σύνθεση οξέων και χαμηλών
ήχων,δημιουργείται «ευχαρίστηση στον άφρονα,ενώ στον σώφρονα
ευφροσύνη,λόγω της μιμήσεως της θείας αρμονίας η οποία πραγματώνεται σε
θνητές κινήσεις».Και η ευφροσύνη,συνδυάζεται «με τη γιορταστική
συνδήλωσή της,που στην πραγματικότητα είναι ευωχία του πνεύματος».
Από τότε και μέχρι σήμερα,τον κάθε μύστη της Τέχνης,ο οποίος με
δεξιοτεχνία και σοφία,έχει αφιερωθεί στη Μούσα του,η ευφροσύνη είναι που
τον διδάσκει πράγματα τα οποία κοσμούν το πνεύμα,σ’αντίθεση πρός
σ’έκείνους που απο αδεξιότητα και άγνοια ταλαιπωρούν την Τέχνη,η οποία
και γι΄αυτό τους μιλάει συγκεχυμένα.
Έγραφε σύγχρονος μύστης της μουσικής Τέχνης:
Με την εξάσκηση του επαγγέλματός μας υπηρετούμε μιαν υψηλότερη δύναμη,η οποία συνήθως ονομάζεται πολιτισμός, πνευματική ζωή ή το νόημα ενός καλλίτερου κόσμου.Αυτού του ιδεατού κόσμου οι υψηλότερες κορυφές τείνουν στο ανοδικό,το ασύλληπτο,το απρόσωπο,το θείο.Ο αέρας εκεί ψηλά είναι παγωμένος και με δέος και θαυμασμό ατενίζουμε τα λίγα πνεύματα που μπόρεσαν να κατακτήσουν αυτά τα ύψη και να μείνουν εκεί.
Ο μύστης καλλιτέχνης αισθάνεται μια τέτοια εξύψωση,η οποία,στην
πράξη,είναι αμοιβαία με τους οπαδούς της Τέχνης του,οπως συμβαίνει,λόγου
χάρη,με τον μύστη μουσικό,που δέχεται απ’τούς ακροατές του ένα κύμα
συμπάθειας ,το οποιο τον ανεβάζει ψηλότερα απ’τον εαυτό του και του
χαρίζει ασυνήθιστες δυνάμεις.Το κοινό απ’την άλλη μεριά αισθάνεται να
εξυψώνεται πέρα απ’τήν καθημερινότητα και τότε τα ευγενέστερα ρεύματα
αγάπης και ευγνωμοσύνης κυκλοφορούν πέρα δώθε.Οι δημιουργοί των μεγάλων έργων είναι που προκαλούν με το έργο τους τέτοιες υψηλές καταστάσεις..
Το υψηλότερο καθήκον ενός μουσικού ειναι η προσωπική καλλιέργεια.Κάθε
μουσικός ανήκει στο άρμα των μυημένων,οι οποίοι ως επιστήμονες, ζωγράφοι, αρχιτέκτονες και σοφοί, επιδρούν στην πνευματική ζωή πέρα απ’το σήμερα.Ψηλά πάνω απο φυλές,έθνη,γλώσσες,κλίματα,υφαίνουν
το ουράνιο χαλί της ατέρμονης πνευματικότητος,τον άφθαρτο θόλο της
ψυχικότητος πάνω απ’τα υλικά τείχη.Εκεί ψηλά Σοφία και ‘Αγάπη,Νόημα του διαχρονικού για γήϊνες και υπεργήϊνες δυνάμεις δίνουν τα χέρια κάτω
απ’τον καθορισμένο απ’τ’άστρα αιώνιο κανόνα και νόμο του σύμπαντος.Το να επιτραπεί σ’εναν καλλιτέχνη να υπηρετήσει σ’αυτή την καθαρή σφαίρα είναι το ιερό του καθήκον,η υψηλότερη τιμή και υπέρτατη ευτυχία».
Αυτός «ο άνθρωπος της Τέχνης,ουσιαστικά μυσταγωγώντας,δεν είναι ο ίδιος
ο δημιουργός,αλλ’ο Θεός,που μιλάει»,οπως στον Μότσαρτ.Το έργο του δέν
είναι η φαντασία,αλλά η α-λήθεια.
Δημοσιεύθηκε την 7η.7.2006
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου